Jest jedna rzecz, którą prawie zawsze mówię pacjentom zanim zaczną farmakoterapię ADHD.
Lek nie sprawi, że staniesz się kimś innym. Jeśli coś się zmieni, to najczęściej w bardzo konkretny sposób. Część osób mówi, że w głowie robi się trochę ciszej. Inni mówią, że łatwiej wrócić do zadania po rozproszeniu. Jeszcze inni dopiero po kilku tygodniach orientują się, że kończą więcej rzeczy niż wcześniej. Leki na ADHD nie zmieniają osobowości. One pomagają mózgowi regulować procesy, które w ADHD działają trochę inaczej.
Atomoksetyna to lek stosowany w leczeniu ADHD u dzieci, młodzieży i dorosłych. W przeciwieństwie do najbardziej znanych leków stosowanych w ADHD nie jest stymulantem. Oznacza to, że nie działa poprzez gwałtowne pobudzenie układu nerwowego i nie działa bezpośrednio na dopaminę jak leki stymulujące, ale w korze przedczołowej wpływa na nią pośrednio.
Działa w inny sposób. Wpływa na neuroprzekaźnik o nazwie noradrenalina.
Noradrenalina jest jednym z kluczowych elementów systemu regulacji uwagi. Odpowiada między innymi za czujność poznawczą, zdolność do utrzymania koncentracji oraz kontrolę impulsów. Szczególnie ważna jcest w obszarze mózgu nazywanym korą przedczołową. To właśnie tam znajdują się funkcje odpowiedzialne za planowanie, organizowanie działań, rozpoczynanie zadań i kończenie rozpoczętych rzeczy.
U osób z ADHD system regulujący uwagę działa mniej stabilnie. Nie dlatego, że ktoś się nie stara. Po prostu układ odpowiedzialny za kontrolę uwagi funkcjonuje trochę inaczej. Czasem tłumaczę to pacjentom przy pomocy bardzo prostego porównania.
Wyobraź sobie, że mózg jest jak przeglądarka internetowa. U większości osób działa tak, że otwartych jest kilka kart. Jedna z nich jest aktywna i łatwo się na niej skupić. Jeśli pojawi się coś nowego, można świadomie przełączyć się na inną kartę, a potem wrócić do poprzedniej. W ADHD ta przeglądarka wygląda trochę inaczej. Kart jest dużo więcej. Część z nich sama wyskakuje. Niektóre zaczynają odtwarzać coś w tle. Czasem trudno znaleźć tę właściwą, a kiedy już ją znajdziemy, coś nowego potrafi bardzo szybko przyciągnąć uwagę. To nie jest brak inteligencji ani brak motywacji. To raczej kwestia tego, że system zarządzania uwagą jest bardziej wrażliwy na bodźce i mniej stabilny.
Dlatego wiele osób z ADHD doświadcza dwóch pozornie sprzecznych rzeczy. Z jednej strony bardzo łatwo się rozpraszają. Z drugiej potrafią wejść w stan ogromnego skupienia, kiedy coś naprawdę ich zainteresuje. Ten stan nazywa się czasem hiperfokusem.
Leki takie jak atomoksetyna nie „dodają koncentracji” w sensie dosłownym. Ich rolą jest raczej pomóc temu systemowi regulacji działać bardziej stabilnie, żeby łatwiej było wybierać, na której „karcie” mózgu chcemy być w danym momencie.
Po słowach Julii Wieniawy o ADHD wybuchła burza. Ekspertka: to dezinformacja
Najprościej mówiąc, atomoksetyna sprawia, że noradrenalina dłużej pozostaje aktywna w mózgu.
Jak to robi? W mózgu neuroprzekaźniki – takie jak noradrenalina – działają tylko przez krótki czas. Po przekazaniu sygnału między komórkami nerwowymi są „zbierane z powrotem” przez specjalne białka transportujące. Ten proces nazywa się wychwytem zwrotnym. Można to sobie wyobrazić tak, jakby po wysłaniu wiadomości ktoś bardzo szybko ją usuwał z tablicy ogłoszeń.
Atomoksetyna blokuje transporter noradrenaliny, czyli białko odpowiedzialne za jej szybkie „sprzątanie” z przestrzeni między neuronami. Dzięki temu noradrenalina pozostaje tam dłużej i może dłużej oddziaływać na komórki nerwowe. W praktyce oznacza to, że sygnały odpowiedzialne za regulację uwagi mogą działać bardziej stabilnie i efektywnie.
Co ciekawe, w korze przedczołowej – czyli obszarze mózgu szczególnie ważnym dla koncentracji – mechanizm ten wpływa także pośrednio na dopaminę, która również odgrywa ważną rolę w regulacji uwagi i motywacji.
Dlatego działanie atomoksetyny polega nie tyle na „pobudzeniu mózgu”, ile raczej na ustabilizowaniu komunikacji między neuronami odpowiedzialnymi za kontrolę uwagi.
Dzięki temu poprawia się komunikacja między obszarami odpowiedzialnymi za uwagę i kontrolę impulsów.
Nie jest to działanie nagłe. To bardziej proces stopniowej regulacji. Dlatego wielu pacjentów opisuje pierwsze efekty w bardzo podobny sposób. Mówią, że w głowie robi się trochę ciszej. Że myśli mniej się rozpraszają. Że łatwiej wrócić do zadania po przerwaniu. Nie zawsze jest to spektakularna zmiana. Często są to subtelne różnice, które z czasem zaczynają robić dużą różnicę w codziennym funkcjonowaniu.
Atomoksetyna pomaga zmniejszyć nasilenie objawów ADHD. Dotyczy to trudności z koncentracją, impulsywności, rozpraszania się oraz trudności z organizacją działań.
Lek bywa szczególnie rozważany wtedy, gdy ktoś nie toleruje leków stymulujących, gdy pojawiają się działania niepożądane po innych lekach albo gdy współwystępują zaburzenia lękowe.
Zgodnie z aktualnymi zaleceniami klinicznymi farmakoterapia ADHD powinna być częścią szerszego planu leczenia. Oznacza to, że oprócz leków ważne są także psychoedukacja, wsparcie psychologiczne i strategie radzenia sobie z codziennymi trudnościami wynikającymi z ADHD.
Jedna z najważniejszych rzeczy, o których warto wiedzieć, to fakt, że atomoksetyna nie działa natychmiast. Pierwsze zmiany mogą pojawić się po około dwóch do czterech tygodniach regularnego stosowania. Pełne działanie leku może być widoczne po sześciu a nawet dwunastu tygodniach. Dlatego pierwsze tygodnie leczenia są raczej okresem regulacji niż momentem ostatecznej oceny działania leku.
W praktyce klinicznej atomoksetynę najczęściej przyjmuje się rano. Powód jest prosty. U części osób lek może zwiększać czujność, dlatego przyjmowanie go późnym wieczorem mogłoby utrudniać zasypianie. Zdarza się jednak, że u niektórych pacjentów pojawia się senność w ciągu dnia i wtedy lekarz może zalecić przyjmowanie leku wieczorem.
Atomoksetynę można przyjmować zarówno z jedzeniem, jak i bez jedzenia. W praktyce wielu lekarzy rekomenduje przyjmowanie leku po śniadaniu, ponieważ może to zmniejszyć ryzyko nudności lub bólu brzucha. Nie ma jednego idealnego śniadania. Warto jednak, żeby było ono regularne i zawierało białko oraz węglowodany. Może to być owsianka z jogurtem, jajka z pieczywem, jogurt naturalny z owocami albo kanapki z twarogiem. Sama kawa na pusty żołądek zazwyczaj nie jest najlepszym pomysłem.
Wiele osób pyta również o kofeinę. W większości przypadków można pić kawę podczas stosowania atomoksetyny, choć warto robić to w umiarkowanych ilościach i obserwować reakcję organizmu. U niektórych osób połączenie kofeiny i leku może powodować większe pobudzenie, kołatanie serca lub uczucie napięcia.
Lek działa najlepiej wtedy, gdy jest przyjmowany regularnie każdego dnia o podobnej porze.
Doświadczenia pacjentów bywają różne. Niektórzy stosunkowo szybko zauważają większy spokój poznawczy, łatwiejsze rozpoczynanie zadań albo mniejszy chaos myśli. Inni dopiero po pewnym czasie orientują się, że łatwiej kończą rozpoczęte rzeczy i rzadziej odkładają zadania na później.
W ADHD poprawa nie polega na spektakularnej zmianie. Częściej są to małe różnice, które stopniowo przekładają się na większą sprawczość w codziennym funkcjonowaniu. Początkowo mogą się pojawiać przejściowe działania niepożądane jak spadek apetytu, suchość w ustach albo drażliwość.
Pierwsze tygodnie leczenia to moment, w którym wiele osób bardzo uważnie obserwuje swój organizm. Czasem aż za uważnie. Warto wtedy zwrócić uwagę przede wszystkim na to, czy pojawiają się pierwsze subtelne zmiany w koncentracji i organizacji działań.
W pierwszych tygodniach mogą pojawić się także łagodne działania niepożądane, takie jak nudności, zmniejszenie apetytu, zmęczenie albo lekki ból brzucha. U wielu osób są one przejściowe i ustępują wraz z adaptacją organizmu do leku.
Warto również obserwować sen, ponieważ u części osób może pojawić się większa czujność wieczorem. Dobrze jest także zwracać uwagę na apetyt i regularność posiłków.
Podczas leczenia lekarz zwykle monitoruje ciśnienie tętnicze, tętno oraz masę ciała. Dla większości pacjentów zmiany w tych obszarach są niewielkie, ale warto mieć je pod kontrolą.
Jak każdy lek, atomoksetyna może powodować działania niepożądane. Najczęściej zgłaszane są nudności, zmniejszenie apetytu, zmęczenie, bóle brzucha, zawroty głowy oraz suchość w ustach.
Rzadziej mogą pojawić się trudności ze snem, przyspieszone tętno lub zmiany nastroju.
U wielu osób objawy te mają charakter przejściowy i ustępują w pierwszych tygodniach leczenia.
Jedno z najczęstszych pytań dotyczy tego, czy lek działa od pierwszej tabletki. Odpowiedź brzmi nie. Atomoksetyna działa stopniowo, dlatego pierwsze efekty pojawiają się zwykle po kilku tygodniach.
Pacjenci często pytają również, czy lek zmienia osobowość. Nie. Jego działanie polega na regulacji procesów uwagi, a nie na zmianie charakteru czy sposobu bycia.
Pojawia się także pytanie o uzależnienie. Atomoksetyna nie jest substancją uzależniającą.
ADHD nie jest czymś, co można całkowicie usunąć. To odmienny sposób funkcjonowania układu nerwowego. Leki pomagają natomiast regulować objawy związane z koncentracją, impulsywnością i organizacją działania. Dla wielu osób oznacza to więcej sprawczości, mniej frustracji i więcej energii na rzeczy, które są naprawdę ważne.
Konsultacja medyczna tekstu: lek. Ewelina Jankowska
Źródła i wytyczne kliniczne
Treści zawarte w artykule opierają się na aktualnej wiedzy medycznej dotyczącej diagnostyki i leczenia ADHD oraz na międzynarodowych i polskich rekomendacjach klinicznych.
Najważniejsze źródła obejmują:
Skontaktuj się, aby rozwiać wątpliwości
i odpowiedzieć na najważniejsze pytania
