Prokrastynacja to jedno z najczęściej pojawiających się w moim gabinecie haseł. Wręcz odmieniana jest przez wszystkie przypadki. W ostatnim czasie jest to też bardzo popularne pojęcie w internecie. Mamy całą masę artykułów, postów, rolek… na ten temat. Jednak czy przez to hasło „prokrastynacja” nie stało się w pewien sposób memiczne, na zasadzie: nie chce mi się = prokrastynacja? Tym razem potraktujmy to poważnie – czym faktycznie jest, jak wpływa na nasze życie i jakie są przyczyny prokrastynacji.
„Pani Paulino, nie jestem w stanie za nic się zabrać”, „Nie umiem zrobić niczego na czas”, „Wszystko odkładam na później” – to najczęstsze zdania jakie słyszę o prokrastynacji. To zjawisko potrafiące bardzo utrudnić życie – zarówno w aspekcie zawodowym, jak i rodzinnym, czy społecznym. Przede wszystkim natomiast wpływa na samoocenę i zdolność do ufania samemu sobie. Skoro nie potrafię zrobić rzeczy, którą CHCĘ zrobić, w czasie, w którym CHCĘ – to jak mam ufać samemu sobie? Zbadajmy więc przyczyny prokrastynacji.
Jak zawsze, zacznijmy od początku. Według Słownika Języka Polskiego prokrastynacja to „odwlekanie, odkładanie na potem, zwlekanie”. Moja ulubiona definicja S. J. Scott brzmi:
„Prokrastynację można zdefiniować jako tendencję utożsamianą z odwlekaniem, opóźnianiem lub przekładaniem czegoś na później, ujawniającą się w różnych dziedzinach życia.”
Co oznacza, że prokrastynacja jest tendencją – nie koniecznością, nie darem z nieba, nie nieodwracalną skazą – po prostu, TENDENCJĄ. W związku z tym można, a nawet warto, nad nią pracować. Szczególnie, że prokrastynacja może mieć różne rodzaje. Prokrastynacja może traktowana zarówno jako paraliż decyzyjny czy unikanie podjęcia decyzji, jak i odwlekanie czy niepodejmowanie trudnych zadań. Co ciekawe, nawet jako motywacja, która pojawia się pod wpływem emocji towarzyszących zbliżającemu się terminowi. Czyli jednoznaczne stwierdzenie, że prokrastynacja to zło jest zwyczajnie błędem.
Najchętniej odpowiedziałabym na to pytanie – na WSZYSTKO. Sama jednak zawsze proszę Pacjentów o podanie mi co najmniej pięć przykładów, więc rozpiszę tu przykładowe aspekty.
Prokrastynacja może wpływać na naszą karierę zawodową, kiedy odwlekamy terminy, nie podejmujemy trudnych zdań czy wręcz nie dostarczamy pracy na umówiony moment. Sprawia także, że trudniej nam nawiązywać i utrzymywać relacje społeczne, gdyż zwlekając z umówieniem spotkania może przez długi czas do niego po prostu nie dojść. Bardzo wpływa także na aspekt życia rodzinnego – trudność z podejmowaniem nieprzyjemnych czynności jak opłata rachunków, pranie, sprzątanie czy przygotowywanie posiłków skutecznie utrudnia funkcjonowanie rodziny. Jednak prokrastynacja przede wszystkim wpływa na nas samych. Na nasze zdrowie – nie dość, że można odkładać umówienie się do lekarza, to nawet na bieżąco trudno o siebie zadbać, odkładając na później aktywność fizyczną, zdrowe jedzenie, ale także mycie zębów czy picie wody. Oddziałuje także na nasz rozwój – kiedy nie podejmujemy się nowych kursów czy czytania badań naukowych często nie wykorzystujemy całego swojego potencjału. Jednak najsilniej wpływa na naszą samoocenę. Pacjenci często maja bardzo zniekształcony obraz siebie, widząc tylko aspekt prokrastynacji – umniejszają innym swoim osiągnięciom, wyolbrzymiają ten aspekt, a także nadmiernie generalizują wszystkie inne podejmowane przez siebie czynności.
Nie ma jednej, idealnej dla wszystkich przyczyny prokrastynacji. Dlatego zawsze powtarzam, że tak ważna jest dokładna diagnostyka, by było wiadomo jakie wdrożyć postępowanie – farmakologiczne i/lut terapeutyczne) by móc skutecznie pomóc Pacjentowi. W przypadku prokrastynacji może ona być związana z zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami depresyjnymi, z ADHD czy też.. z niczym.
Przyczyny prokrastynacji warto rozpatrywać zarówno w aspekcie neurobiologicznym, jak i środowiskowym i psychologicznym. Nie ma bowiem jednej, jedynej substancji, której nadmiar czy niedomiar sprawia, że odkładamy rzeczy do zrobienia na później. Aspekt neurobiologiczny nie może być więc uznawany za jedyną przyczynę prokrastynacji.
Do przyczyn prokrastynacji możemy zaliczyć dysfunkcje układu dopaminergicznego. Układ dopaminergiczny odgrywa kluczową rolę w procesach motywacyjnych, regulacji emocji oraz podejmowaniu decyzji. Dopamina jest też neuroprzekaźnikiem odpowiedzialnym za nagradzanie i poczucie satysfakcji. Jej deficyt powoduje, że mamy trudności w odczuwaniu motywacji do podejmowania działań, szczególnie tych, które są długotrwałe i nie przynoszą natychmiastowych korzyści. Prokrastynacja może być więc wynikiem braku “nagrody” w postaci dopaminy, co sprawia, że aktywność wydaje się mniej atrakcyjna.
ADHD a postanowienia noworoczne: 6 wskazówek, jak realizować cele
Także zaburzenia innych neuroprzekaźników mogą wspierać skłonność do prokrastynacji. Niedobór serotoniny wpływa na nastrój i zdolność do radzenia sobie z negatywnymi emocjami, co dodatkowo potęguje tendencję do unikania zadań. Natomiast zmniejszona aktywność noradrenaliny ogranicza energię niezbędną do działania i podejmowania decyzji.
Ważne również mogą być dysfunkcje układu limbicznego. Kiedy będące jego częścią ciało migdałowate jest nadmiernie aktywne, może to prowadzić do intensywniejszego odczuwania zagrożenia, nawet w sytuacjach obiektywnie neutralnych. Pojawić się mogą także trudności w przejściu od fazy oceny zagrożenia do fazy działania. Osoby z nadaktywnością układu limbicznego często odkładają zadania, które kojarzą się z potencjalnym stresem, co stanowi formę unikania konfrontacji z trudnymi emocjami.
Bardzo ważnym aspektem psychologicznym rozpatrywanym w aspekcie przyczyn występowania prokrastynacji są zaburzenia funkcji wykonawczych. Funkcje wykonawcze to zestaw procesów poznawczych umożliwiających planowanie, organizację, zarządzanie czasem i kontrolę impulsów. Ich dysfunkcja może powodować trudności w rozpoczęciu zadania, zwłaszcza gdy jest ono złożone lub wymaga wielu etapów, nierealistyczną ocenę czasu potrzebnego na wykonanie pracy, co powoduje odkładanie działań na później i/lub problemy z podzieleniem zadania na mniejsze, łatwiejsze do zarządzania części.
Warto także zwrócić uwagę na trudności z ocena czasu. Zaburzone postrzeganie czasu często prowadzi do prokrastynacji, gdyż Pacjent ma trudność z ocena ile czasu zajmie mu wykonanie zadania, ile czasu ma do konieczności rozpoczęcia zadania, poczuciem upływu czasu, co prowadzi do przekonania, że mogą „zrobić coś później”, mimo że jest to nierealne oraz efektywnym wykorzystaniem dostępnego czasu, ponieważ brak planowania skutkuje wykonywaniem mniej ważnych zadań zamiast priorytetowych.
Równie ważne są społeczne i środowiskowe uwarunkowania prokrastynacji. Jednym z nich jest presja społeczna i lęk przed oceną. Często nasila ona obawy przed krytyką. W środowisku zawodowym czy edukacyjnym taka presja może prowadzić do unikania zadań, które wiążą się z wystawieniem na ocenę.
Trzeba zwrócić także uwagę na częsty brak wsparcia społecznego. Izolacja społeczna, typowa dla osób z zaburzeniami lękowymi czy depresyjnymi, może pogłębiać tendencje do prokrastynacji. Brak wsparcia ze strony rodziny czy współpracowników sprawia, że osoby te czują się osamotnione w swoich trudnościach. Traktowanie osób zmagających się z prokrastynacją jak „leniuchów” nie sprzyja pokonaniu tej dolegliwości.
Przyczyny prokrastynacji mogą być rozmaite. Możemy ich upatrywać zarówno w zaburzeniach funkcji poznawczych, jak i uwarunkowaniach środowiskowych. Co ciekawe, równie dobrze przyczyny prokrastynacji mogą być niezależne od wszystkich opisanych powyżej. Prokrastynacja jest i już. Jeśli jednak stwierdzasz, że dotyczy Ciebie, a jednocześnie utrudnia codzienne funkcjonowanie, to być może nadeszła najwyższa pora na stoczenie ostatecznej bitwy z tym codziennym przeciwnikiem 😉
Chcesz poznać skuteczne sposoby na walkę z prokrastynacją? Polecam Twojej uwadze webinar, który przygotowałam z myślą o osobach cierpiących z powodu prokrastynacji. Dowiesz się z niego m.in. jakie są przyczyny prokrastynacji oraz jak w 15 krokach przezwyciężyć trudności, jakie powoduje prokrastynacja. Pokażę Ci również praktyczne narzędzia do pracy na co dzień. A to wszystko w wygodnej formie wideo dostępnego na życzenie!
Skontaktuj się, aby rozwiać wątpliwości
i odpowiedzieć na najważniejsze pytania
